استاد سید مرتضی نجومی
کرمانشاه
آیت‌الله سید مرتضی نجومی (۱۳۰۷ – ۱۳۸۸ ش) فقیه مجتهد، مفسر قرآن، خوشنویس برجسته جهان اسلام و چهره ماندگار هنر ایران ۱. شناسنامه و پیشینه خاندانی آیت‌الله سید مرتضی نجومی در پنجم آذرماه ۱۳۰۷ در کرمانشاه، در خانواده‌ای اهل علم، تقوا و هنر دیده به جهان گشود. نسب شریف ایشان با واسطه به امام چهارم شیعیان، حضرت علی‌بن‌الحسین (ع)، می‌رسد. خاندان پدری ایشان از مبلغان تشیع بودند و از سمنان و عراق به کرمانشاه هجرت کرده بودند؛ مادر ایشان نیز از دودمان آل‌آقا و فرزند مرتضی علم‌الهدی آل‌آقا بود. ذوق و قریحه هنری در خاندان نجومی موروثی بود؛ پدربزرگ ایشان، «آقا سید میرزا اسماعیل نجومی»، از کاتبان و خوشنویسان برجسته روزگار خود به شمار می‌رفت و زمینه‌ساز گرایش اولیه سید مرتضی به کتاب‌آرایی و خط شد. ۲. سیر علمی و نیل به درجه اجتهاد تحصیلات آغازین: پس از فراغت از دبستان هدایت و ورود به دبیرستان، اشتیاق به معارف الهی او را به حوزه علمیه مسجد حاج شهبازخان کرمانشاه کشاند و مقدمات و سطوح عالی را نزد علمای شهر (از جمله پدرش سید محمدجواد نجومی و میرزا ابراهیم پورمعتمد) گذراند. هجرت به نجف اشرف: در سال ۱۳۲۹ خورشیدی برای فرار از مشغله‌های روزمره و تمرکز بر دروس دینی، عازم حوزه نجف شد. در آنجا در مدارس علمیه آخوند خراسانی، سید محمدکاظم یزدی و میرزا حسین خلیلی اقامت گزید و سال‌ها در درس خارج مراجع عظام وقت از جمله آیات عظام میرزا محمدباقر زنجانی، میرزا حسن موسوی بجنوردی، سید محسن حکیم و سید محمود شاهرودی زانوی شاگردی زد. اجتهاد و بازگشت: ایشان با تکیه بر نبوغ و پشتکار فراوان موفق به دریافت اجازه‌نامه اجتهاد از مراجع تراز اول نجف شد. در سال ۱۳۴۹، پس از فشارها و اخراج ایرانیان از سوی رژیم بعث عراق، به زادگاهش کرمانشاه بازگشت و امامت جماعت «مسجد نواب» و هدایت دینی مردم را عهده‌دار گردید. ۳. جایگاه و قله‌های هنری (پیوند فقه و هنر قدسی) آیت‌الله نجومی از معدود فقهایی بود که هم‌زمان در تراز اول خوشنویسی جهان اسلام درخشید: خطوط تخصصی: تسلط خارق‌العاده بر اقلام مختلف، به‌ویژه ثلث و نسخ. ایشان برای تثبیت شیوه‌های فنی از محضر استادان نامداری چون هاشم بغدادی و احمد نجفی بهره جست و در سال ۱۳۵۷ از سوی استاد احمد معصومی زنجانی صاحب «اجازه‌نامه رسمی در عالم خط» شد. صناعات سنتی و کتاب‌آرایی: تخصص ایشان منحصر به خوشنویسی نبود؛ بلکه در هنرهای مکمل شامل تذهیب (زرنگاری)، تشعیر، تجلید (صحافی سنتی) و گل‌وبوته‌سازی آثاری شاهکار آفرید. استنساخ و نسخه‌پژوهی: با خطی استوار دست به احیا و استنساخ کتب کهن زد که بازنویسی کتاب رجالی نفیس «ریاض‌العلماء» (اثر عبدالله افندی) و «رساله صحیحه» نمونه‌های بارز آن است. ۴. فعالیت‌های سیاسی و انقلابی ایشان از چهره‌های محوری و هدایت‌گر نهضت اسلامی در غرب کشور بود. در کوران حوادث سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷، منزل مسکونی ایشان نقشی دوگانه و تاریخی ایفا کرد: طبقه بالا کانون مشورت، رایزنی و جلسات جامعه روحانیت و علمای منطقه بود، در حالی که زیرزمین خانه به مرکز مخفیانه انشا، حروف‌چینی و تکثیر اعلامیه‌ها و شب‌نامه‌های انقلابی توسط جوانان و هنرمندان بدل شده بود. ۵. جهان‌بینی، اخلاق و آثار مکتوب آیت‌الله نجومی سلوک زاهدانه‌ای داشت و همواره از خودنمایی و تألیف‌های مرسوم به انگیزه شهرت پرهیز می‌کرد. هنر نزد او ابزاری برای ذکر، تهذیب نفس و ابلاغ پیام توحید بود. با این حال، رساله‌های گران‌سنگی در مرز فقه، تفسیر و مبانی هنر از ایشان به یادگار مانده است: رساله بُعد معنوی هنر خط: تبیین فلسفه وجودی و ساحت باطنی خطاطی اسلامی (شناخته‌شده‌ترین امضای فکری ایشان). رساله التصویر و التمثیل: بررسی احکام و زوایای فقهی تصویرگری و مجسمه‌سازی. تفسیر سوره مؤمن (غافر): پژوهشی تفسیری و معرفتی. رساله‌های فقهی تخصصی: از جمله رساله الغناء، رساله فی نجاسة الخمر و رساله فی تعظیم شعائر اسلامی. ۶. افتخارات، عناوین و غروب انتخاب به‌عنوان چهره ماندگار هنر ایران. عضویت پیوسته در فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی ایران. دریافت لوح تقدیر در نخستین گردهمایی و جشنواره خوشنویسان جهان. شناخته‌شدن به‌عنوان یکی از نوابغ و سرآمدان تاریخ خط و هنر اسلامی در سده اخیر. سرانجام این فقیه زاهد و هنرمند کم‌نظیر، پس از عمری مجاهدت در محراب عبادت و کارگاه خط، در ۲۵ آبان ۱۳۸۸ در زادگاهش کرمانشاه چشم از جهان فروبست و در حافظه تاریخ فرهنگ و دیانت ایران جاودانه شد.
